معيارهای ترجمه متون دينی (قسمت اول)

سامرست موآم در اپيگراف کتاب«بر لبه تیغ» از «اوپانیشادها» نقل می کند: «بر لبه تیغ گذرکردن دشوار است؛ بدین سان دانایان می گویند که راه رستگاری دشوار است».

    به طور کلی ترجمه و ترجمه متون مقدس به طور خاص، مصداق روشن چنین سخنی است. به واقع کار دشوار ترجمه متون دین و در هر زبان حتی اگر در دارالترجمه انجام شود ، گونه ای گذرکردن بر لبه تیغ است. در مبحث ترجمه متون مقدس چند نکته مهم و بنیادین را تحت عنوان «افق» طرح می کنیم.

    افق سبک شناختی

    مترجم متون دینی باید در آغاز هر ترجمه برای به دست آوردن و مشخص کردن چگونگی سبک هر متن بکوشد و این نخستین قدم برای هر ترجمه درست است. وقتی می خواهیم متنی را به سبک دارالترجمه ها ترجمه کنیم، مثلاً بخشی از قرآن کریم، احادیث، یا احتجاجات دینی را به زبان فارسی برگردانیم، لازم است پیش از هر چیز، سبک آن متن را بشناسیم و عناصر آن را تحلیل کنیم.

    پرسش اساسی که در دارالترجمه ها در این باره مطرح می شود این است: سبک متن و مقاله چیست و معلول یا فرآورده کدام عوامل است؟ سه رهیافت به متن وجود دارد: افق بینی، دوربینی، ذره بینی. با لحاظ این سه رهیافت باید سبک متن را مشخص کرد.در مبحث افق سبک شناختی چند نکته اساسی وجود دارد:

    1. نثر معيار: در دوران معاصر، زبان آگاهی پدید آمده است و این، کار مترجم در دارالترجمه را دشوار اما زیبا می کند. زبان، خود، دستگاه نشانه ها و نمادهاست: در ترجمه، آگاهی به نمادها و خبرگی در کاربرد آنها لازم است.

    شنیدن واژه ها در چینش فرهنگی و زمانی و نیز حساسیت به واژه، جمله، عبارت، پاراگراف و اصطلاحات بایسته است. ترجمه، گونه ای گذار زبانی است. از دیگر سو، متیو آرنولد گفته است: «خواندن، فرهنگ است». اگر به این لحاظ فرهنگی توجه کنیم، درمی یابیم که امروز نیز نثر مرده، آکنده از حشو، نثر چرب و انشانویسی نیز به کار ترجمه کتب و مقالات قدسی نمی آید.

    2. چهار رهيافت: نکته دیگر در افق سبک شناختی، رهیافت های گوناگون به ترجمه متن مقدس و دینی است. چهار شکل زیر چهار رهیافت در ترجمه اند:

الف. واژه به واژه

ب. جمله به جمله

 ج. عبارت به عبارت

 د. کل مفهوم

 البته به لحاظ زبانی، عصر ترجمه واژه به واژه  در دار الترجمه ها واقعاً سر آمده است. در هر حال و حتی اگر رهیافت مفهومی به ترجمه دنبال شود، یک نکته نباید فراموش شود. آن نکته مهم این است که ترجمه مینی مالیستی هم مطلوب است: گرایش به حداقل زبانی و ایجاز. ترجمه متن دینی باید کمال ایجاز و اختصار را داشته باشد.

    3. آركاييسم يا نوگرايي: ترجمه، ویران کننده سویه قدسی متون مقدس است. پس باید چاره ای اندیشید. یکی از این چاره ها توجه به عناصر زیبایی شناختی از جمله آرکاییسم و باستان گرایی است. اما در کاربرد این چاشنی نباید افراط کرد. به همین دلیل است که مثلاً ترجمه منظوم، کاری عبث و بر بنیاد دیدگاه نادرستی از زیبایی شناسی زبان است.

    یکی از مفاهیم مهم ترجمه متون مقدس در دارالترجمه های امروزی، عناصر «لذت هنری» در آنهاست. آیا وجود چنین عناصری لازم است؟ نویسنده ای کتابی دارد با عنوان «چگونه کتاب بخوانیم تا لذت ببریم». کتاب راهنمای مترجمان باید این عنوان را داشته باشد : «چگونه ترجمه کنیم تا لذت ببرند». نباید از انتقال عناصر زیبایی شناختی در متن قدسی غافل بود. گاه ترجمه ساده و درست، منعکس کننده برخی از زیبایی های متن قدسی است.

    4.تأملات واژه شناختی: مترجم باید در هر دو زبان، یک واژه نامه مفید و جامع باشد. ترجمه واژگان متن دینی  مخصوصا در مقالات دانشجویی کاری مهم است. مثلا جن را به «پنهان زیست» ترجمه کرده اند. اما «پری» بهتر است. هر چند خود «جن» نیز بارهای معنایی خود را دارد. کندراتوف گفته است: «واژه های دستوری مثل ضمایر، حروف اضافه، حروف ربط، حروف تعریف و افعال اسنادی 35 درصد زبان نوشتار را تشکیل می دهند»؛ بنا بر این توجه به ریشه شناسی واژه های متون دینی در ترجمه دارالترجمه ای امری بایسته است.

این مطلب ادامه دارد...

چاره جو...